## Абаҕа нэһилиэгин үөскээһинэ, төрүттэниитэ.

Төрөөбүт төрүт түөлбэбит, дойду оҥостон олорор сирбит, тапталлаах Абаҕабыт историятын  сурукка тиһэн хаалларбыт, үүнэр көлүөнэҕэ тиэрдибит үтүөкэннээх дьоннорбут Жирков Афанасий Васильевич, Константин Егорович Захаров, Дмитрий Семенович Лонгинов, Алексеев Михаил Васильевич, Караканов Прокопий Иосифович, Давыдов Алексей Хрисанфович, Константин Ильич Калашников, тугу биһиги билиибитигэр хаалларбыттарын, туох – ханнык бу күҥҥэ диэри тиийэн кэлбитин  Эһиэхэ тиэрдэргэ холонобут.
                Үгүс элбэх суруйуу суох курдук эрээри чахчы киһини толкуйдатар дирин хорутуулаах суруйуулар бааллар. Онтон ордук М.В.Алексеев элбэхтик хасыһан үлэлээн суруйбут суруйуута, учуонайдар сөпсөһөр өрүттэрдээх. Ити 2015 с. тахсыбыт  “ Соморсун үйэлэр кирбиилэригэр» кинигэҕэ баар (Халаалы хотун сиэннэрэбит.. Х1V- с үйэ. 12 – 30 стр .)  Михаил Васильевич элбэх сыллаах улэтигэр архивнай докумуоннарга, биллэр учуонайдар үлэлэригэр олоҕуран сүнкэннээх үлэни ыыппытын, сурукка тиспитин сөҕө бэлиэтиибит. Михаил Алексеевич бу улахан үлэтэ Соморсун эрэ нэһилиэгин буолбакка биир төрүттээх буоларбыт быһыытынан Абаҕа нэһилиэгин кытта таарыйар, үгүс үтүмэн сылларга, ол эбэтэр 1772 с. диэри Абаҕа уонна Соморсун биир Скороульскай волость буола сырыттахпыт. 
                 Кинигэҕэ сурулларынан XIV- с үйэҕэ Улуу Хоро оҕонньор  оҕус көлөнөн аймахтарын , оҕолорун батыһыннаран тус хоту айаннаан иһэн Амма алардарыгар үктэммит. Дьикти кэрэ дойдуну хайгыы көрөн, сэргээн Хонору үрэх төрдүгэр халдьаайытыгар күрүө түһэрэн тохтоон ааспыттар. Улуу Хоро салгыы айанныырыгар бу дойду кэрэтин, сирэ уота нэлэмэнин быйаннааҕын билэн балтын Халаалы Хотуну 60-ча киһилээн Арыылааҕынан, Элэһининэн олохсуйарга хаалларар. Ол кэмтэн кэлбит үһүйээнинэн Улуу Хоро  оҕуһун аатынан хайаны Дьаҕадьыма хайата диэн ааттыыллар( Билигин Хаччы хайата)  Халаалы Хотун ууһаан тэнийэн, байан сиэттэрин Амма өн буордаах сирдэринэн олохтуур. Оччотооҕу кэмҥэ Хотун баһылаан  ийэ ууһунан олороллоро.  Кинилэр 60 –ча боотурдаах, 400 –кэ хамначчыт үлэһиттэрдээх буолаллар эбит. Иллээх байылыат олохтоох  түмсүүлээхтик олорбуттар, бу биир сомоҕо буолан олоруу бэйэтэ туспа уратылаах XV-XVI  үйэ маҥнайгы аҥаарыгар диэри турбут. Ол туһунан Абаҕа оскуолатыгар үөрэммит Саха сирин маҥнайгы бөдөҥ историга Григорий Андреевич Попов 1924 с. тахсыбыт « Саха сирин историятын очеркалара»  диэн кинигэтигэр үйэтиппит. Сүүһүнэн сылларга Ийэ ууһунан олорон баран Аҕа ууһунан сайдан бараллар.  Кыргыс үйэтэ , кыргыһыылаах, дьаалхааннаах олох 1630 сыллааахха тохтообута, ити кэмтэн саха олоҕор улларыйыылар киирэллэр. Ол  нууччалар кэлиилэрин кытта сибээстэммитэ. Аммаҕа  история, архыып докумуоннара кэрэһэлииллэринэн  бастакы дьаһаах хомуйар нууччалар  1629 сылтан саҕалаан кэлбиттэр,  1930 с . симиэбийэ(зимовье) туттан олорбуттар . Ити сыллартан саҕалаан Скороульскай диэн тыл сурукка киирбит.” Парфен Ходыров 1630 – 1640 сс. хабар ясачнай кинигэтигэр  32 саха волоһын аата уйэтитиллэн сылдьар. Бу Ходыров  испииһэгэр Амма сахалара сэттиһинэн “ Скороульская волость” ааттанан сылдьаллар.
               Аны мантан аллараа  биир дойдулаахпыт Афанасий Васильевич Жирков уос номоҕор сылдьыбыт үһүйээннэргэ, номохторго олоҕуран суруйан архивка хаалларбытын, биһиги нэһилиэккэ сыһыаннааҕын, киллэрэбит. Суруйуу ааптар хайдах тиэрдибитинэн, тылын өһүн улларыппат көннөрүүлэрдээн, этиитин тутулун улларыппакка уһуллубут. Суруллубут 1958 сыл олунньу ый 13 күнүгэр.“ Тоҕус үйэ диэнтэн кэлин өттүгэр саҕаламмыт уонна уон алтыс үйэ биэс уон сылыгар дылы, билиигэ – иһиттэр кэпсээннэриттэн бастатан, Боотуру Улуу Улуу ууһуттан ( Ботурусскай улуус ) төрүттээх (скороуллар) биир сибиитэ суурда бөлөх дьон сир булан олохсуйа кэлбиттэр. Аатырбыт балыктаах кустаах Элэһин, Бигидьимэ, Туустаах күөллэр диэки ( билигин Арыылаах) , Кыынньаммыт, Толоон, Булгунньах толоонугар, бу алаастарга олохсуйаллар. Ийэ баһылыктара Халаалы Хотун диэн, сүрүн хаһаайыстыбалара балыктааһын, бултааһын эбит, онно эбии ынах, сылгы сүөһүнэн иитиллэн олорбуттар. Бу сибиитэ суурда иһин Халаалы Хотун баһылыыр хамначчыттара, кулуттара алта уонча эр, дьахтар уонна оҕолор бааллар. Ол иһигэр  үс эрэли дохсуннар бааллар: Сомор – уксун, Аба – ага, Дьон –унку , диэннэр.Ол кэннэ мэргэннэр ( ох сааһыттара ):  Боотур Тиэтэйбит, Боотур Бороку, Боотур Эрбийэ, Боотур Чокунай, Боотур Күһэҥҥэй, Боотур Лабырыкы. Билигэстэрэ көрүгэстэрэ : Маһааны ойуун, Тыаһааны Удаҕан уонна Уйгур Удаҕан диэннэр. Сири дойдуну ааттыыр билииктэр үөскүүллэр: Тэкэ – Дьабын уонна Боотур Табылы диэннэр. Суурда бастыҥ дьонноро, сүрүн бухатыырдара, суурданы көмүскээччилэр, күрүөлээччилэр- хаһаалааччылар, бултааччылар, балыктааччылар, кыылы табаны уһааран иитээччилэр, ону тэҥэ ынах сылгы аһа, үөрэ бөрүөгэ, мас аһа буолара.
     Халаалы  Хотун баһылыктара, Боотур хорсуннара, бэриэт мэргэннэрэ,, билииктэр, көрүүктэр,  түнэ түүнүктээгинэн, сарыы саһарҕалааҕынан, тыйыыс ыыстааҕынан, саары тыйыһынан, саһыл саһарҕалааҕынан, бөрө мөндөлөөҕүнэн, киис киргиллээҕинэн, буобура мугутуурунан, онтон да атын өннөөҕүнэн  түүлээҕинэн танналлара.. Ол эрээри кулуттар хамначчыттар аска таҥаска тииһиммэт этилэр. Торбос, тамыйах, убаһа-кулун, ынах-сылгы, сутаакы тириитинэн таҥналлара, өссө сыгынньах кулуттар, оҕолор баар буолаллара.  Итинник аска таҥаска тииһиммэт өттө тоҥон хоргуйан өлөллөрө. Ол да буоллар балайда үөскээн барбыттар.  Саҥа дьоннор: хорсуннар, мэргэннэр, хоодуоттар баар буолтара, онтон саҥа суурдалары арааран олохтуурга,  саҥа ийэ уустары тэрийэргэ тиийбиттэрэ.
        Урут Тэкини – Дьабын Лаппыны хайа  үрдүгэр олороро, ааттаах  Күнньүк Тураҕас диэн аттааҕа, соҕотох бухатыыр киһи, кэлэ – бара сылдьар хорсун этэ. Биир доҕоро Боотур Табылы Лыба төрдүгэр  Кэрдиис хайа үрдүгэр сайылыыра уонна Лыба баһыгар Мудьуру күөлгэ кыстыыра, Эр соҕотох диэн уоллаах, Наһый ала диэн оҕустаах этэ. Сири дойдуну кэрийэ сылдьан дойдуну ааттыыр үгэстээх.
      Халаалы хотун суурдатыттан арахсан саҥа үөскээбит сүһүөх  Дьалабына күөл үрдүгэр Күөмтээн хотун суурдата олоҕурар . Кини хорсуннара , боотурдара, мэргэннэрэ: Маһарах, Чогду, Кэдэт, Кэннэ,Уран – Унку (Бөтүн) сэриилэһэ сылдьан Наахаралардыын үөхсүүттэн, “Ат наахаралары  бөтүн бөрөлөр  биһиги сиэхпит .”- диэбиттэр ,  онтон ыла « Бөрө Бөтүҥ” диэн аатырбыттар. 
        Куоһаҕас, хаастаах, Сиэдьин, Даркы, күөллэргэ Дьон – Унку өбүгэтэ  Үөгэй Хотуну олохтууллар. Кини суурдатын хорсуннара, боотурдара, мэргэннэрэ: Боотур Бойуот, Ураҕас Мэргэн , Ботур Муттукуй.  Дааҕый, Тумсаан мэргэннэр уонна хас да кулуттаах хамначчыттаах  бөдөҥ баай олорбут ( Женку ). Ону тэҥэ  Көтөх Көбөөйү, Кураанах, Халгыыда диэн күөллэргэ Алта Ымыйа олохтоммут. Аба –аҕа  өбүгэтэ Ымыйакаан Хотун суурдата олохсуйар. Кинилэр хорсуннара Боотур Хоролу, Боотур Дархан, Дэхсилээх мэргэн, Добук мэргэн, Баайыгы, Сахай, Батаа, Тайаа мэргэннэр диэннэр. Ымыйакаан Хотун суурдата аатырбыт баай, элбэх кулуттаах хамначчыттаах.  Кураанах алаас хоту өттүгэр  олорор, кыһын да сайын да  алта ымыйа иһиткэ арааһынай ас, буспут ас  далбарга тардыллан турар эбит. Үөһээттэн алларааттан кэлэр дьон аһаан ааһаллар , ол иһин үгэс буолар. Алта Ымыйалаахха сылдьыахпыт диэн. Хотун Ымыйакаан өлбүтүн кэннэ алааһа Алта Ымыйа диэн ааттанар ити бэлиэ ааты ылбыт суурда.
          Сомор - Уксун өбүгэтэ Мээндиги Хотун суурдата Туустаах, Сыырдаах, Олбуордаах күөллэр тастарыгар чараҥҥа олохсуйар. Кини хорсуннара, боотурдара, мэргэннэрэ Боотур Мочоох, Боотур Чуорайта, Боотур Уоралай, Была бытык, Тыынар Лыба, Кыыстара, Хаачылай мэргэннэр. Аатырбыт Кыыс Мээндиги диэн хотун кулутун хамначчытын ахсаана сүүһүнэн киһи, улахан баай. Түнэ, сарыы, Мандааһа саары арааһын, түүлээх кылааннаах арааһын таннара.
Мээндиги хотуну ойох ылаары Бороҕон бэрдэ Бэрт Хара үстэ кырыммыт ону Хотун ойох барбатаҕа, кэлин сырыытыгар өһүргэнэн Боотур Уоралай уонна Хаачылай мэргэнниин тэлгэһэ тамаҕар тоһуйан “Бэрт Хара, Сэп барда сэрэн, ох барда оҥоһун”-диэбиттэр. Онно Бэрт Хара «Хайыстахпына хаайлыгым хайдыа, эргийдэхпинэ иэччэҕим эргийиэ»- диэн андаҕар ыыппыта, онно охторун халлааҥҥа өрө ыппыттар онтон Бэрт Хара дьарҕаа элэмэс атын кымньыылаан ыстаннара турбут. Мээндиги Хотуннаах сир сиринэн олорон хаалбыттар, суурдаларын олохтообут кэннэ эмиэ суурданы араарар наада буолта, онно табыгастаах балыктаах күөллэр, бултаах, үчүгэй ходуһалаах мэччирэннээх сирдэр наада этилэр. Уонунан сыллар ааспыттара онон Наһарыаттары (Наахаралары) Амма үтүө алаастарыттан, хочолоруттан сэриилээн үүртэлииргэ Билии Күөмтээн Хотун хорсуннара : Маһарах, Уран- Унку буоланнар төрүт ийэлэрин ууһугар, Халаалы Хотун удьуордарыгар Боотур Тиэтэйбиттээҕи ыҥыра тиийэллэр, ыҥыраллар. Бу удьуордар бары биир санаалаах этилэр бэйэ бэйэлэрин көмүскэһэргэ. Күбээйи уонна Лаамы күөллэргэ дылы сэриинэн үүрэргэ диэн сөбүлэһэллэр. Бастаан Тэргэн ыһыаҕы тэрийэргэ онно түһүлгэни тэрийэргэ, аатырбыт хорсуннар мэргэннэр оонньууларын тэрийэн баран, оҕунан ытыалаһыыны саҕалыахха , ол кэннэ Наһарыаттар (Наахаралар)  бастыҥ мэргэннэрин харахха ытан өлөрүөххэ онтон сэриилэһиини саҕалыахха, ол кэннэ үүрдэр үүрэн саныыр сирдэрбитин ылан иһэргэ диэн, Тэргэн ыһыаҕы тэрийэн ыытарга Туора Күөл буоларын,  сүбэлэһии буолбут. Этиллибитин курдук Тэргэн ыһыаҕы тэрийэллэр, Маһарах, Чогду, Уран – Унку Наһарыаттары (Наахаралары) ыҥыраллар, “ таайдарбыт кэлэн аһаан оонньоон бараргытыгар”- диэн. Түһүлгэ бөҕө тардыллар: ас-үөл, кымыс, эт. Кымыһынан санаалары сайыннараллар, сыанан мохсуо быраҕаллар, хаһанан хаччы быраҕаллар, көр- нар саҕаланар. Аатырар мэргэннэр оҕунан ытыһа оонньуулларыгар анал алааһы булаллар. Орто алаас илиҥ тумулугар  Чаакылай мэргэн, Кэдэт мэргэннэр уонна да атыттар буолаллар (Маһарахтар).  Арҕаа тумулга Ача мэргэн, Табыр Өндөх уонна да атыттар буолаллар (Наһарыаттар). Илиҥ арҕаа тумултан ытыһыы буолар, бастаан Ача мэргэни харахха түһэрэн өлөрөллөр. Кыыһырсыы буолар да Чаакылай мэргэни сүүскэ түһэрэн өлөрөллөр. Уордайыы, ыһыы – хаһыы буолар. Наһарыаттар ыһыахтан ыстанан туран куоталлар, хара тураҕас аттаах Харалыат мэргэн  дьоннору куотун диэн ыһыытыыр – хаһыытыыр, “ Сиэннэрим Маһарахтар, Чогдулар, бэйэ бодоҕутун тардынын, эккэ элийиэхпит хааҥна халыйыахпыт, сарсыарда күн тахсыыта баар буолуохпут”- диэн бараннар бары  куоталлар. Маһарахтар, Чогдулар, Уран- Ункулар мусталлар төрүт удьуордарыгар  Боотур Тиэтэйбиттээххэ куоталлар. Икки эмээхсин, биир оҕо хаалаллар балаҕан дьиэҕэ.  Сассыарда күн тахсыыта  алта уонча аттаах Харалыат мэргэннээх Дьалабына күөлгэ  Күөмтээн хотун олоҕор кэлэллэр, ким да суох. Балаҕаны төгүрүйэллэр, «Ким баарый?»- диэн хаһыытыыллар. Эмээхсин тахсан «Дьонноргун аҕал» диэбиттэригэр, »Дьоммут куоппуттар, икки эмээхсин, биир оҕо баарбыт»-диир уонна киирэн хаалар. Харалыап мэргэннээх сүбэлэһэллэр, сэппитин хааннаан барыахха диэн буолар, ааны аһаллар «Уолу таһаарын» дииллэр. Оҕо таһырдьа ыстанар, сүүрэр, оҕунан ытыалаан охтороллор, иһин хайыталлар, тоһоҕоҕо өрө үөлэн кээһэллэр. Биир эмээхсини балаҕаҥҥа уган аанын баттатан баран убатан(уматан) кээһэллэр, биир эмээхсинҥэ “Дьоҥнор тиийэн  эт , от – мас саалыксыйыыта добдурҕа саҕана ыар ыалдьыт, төй хоноһолор буола тиийиэхпит онно бэлэм олордуннар, ох курдук оҥостон тоһуйдуннар” диэн баран бараллар. Төннөн кэлэн Наһарыаттар кэп туоналлар, олорбут сылдьыбыт Ураайда  диэн төрүт өбүгэлэригэр Бөкөл Бөҕөлөөккө  дьахтардыын, оҕолуун, сүөһүлүүн көһөллөр. Наһарыаттар хорсуннара Сыҥаһа алааска, Баттахха олорон хаалбыттар. Маһарахтар, Чогдулар, Уран- Ункулар бары Кыынньаммытка (Арыылаахха) мусталлар. Боотур Тиэтэйбиттээх,  Эрэли дохсуннар, боотурдар, мэргэннэр, сэриилэһии буоларыгар бары оҥостон барбыттар. Уйгур Удаҕаны сотору сотору кыырдаллар, көрүү көрдөрөллөр. Удаҕан этэр: «Наһарыаттар бары хорсуннара, боотурдара, мэргэннэрэ мустаннар сэптэрин сэбиргэллэрин хааннаан эрэллэр, бастыҥ хорсуннара, туора туһахталаах төлөҥ тураҕас аттаах Боотур Кутур диэннэри». Маһааны ойуун  буоланнар кэп туоналлар: « Бэт сотору хаан тохторо кэллэ дүрбүөн – дарбаан түбүлүүрэ кэллэ наһарыаттар (наахаралар) кэлэр буоллулар»- диэн. Сүбэ булаллар.  «Чиибили» күөл томторугар (билигин Абаҕа дэриэбинэтигэр) үс арыы тыа тумсугар тоһуйарга.Уйгур удаҕан, Муоһааны ойуун көрүүлэнэллэр, этэллэр: “ Бастаан туора туһахталаах хара тураҕас аттаах Боотур Кутурдарын быарга түһэрэн охтордоххутуна кинилэр куотуохтара”. Бэлэмнэнии буолар: томтор кэтэҕэр (билигин Уөннээх уу) хатыҥ талах арыылар хоннохторугар үстүү сатаныахтаах сүүрбэ сэргэни туруораллар, бухатыыр дьон аттарын саһыарар сирдэрэ.
       Сассыарда Уйгур удаҕан көрүүлэнэр: «Сарсыарда, күнүскү ынах саҕана Чиибили томторугар тахсар буоллулар»- диэн. Тиэтэйбиттэр уонна Маһарахтар алта уон аттаах кэлэллэр били сүүрбэ сэргэлэригэр аттарын саһыараллар уонна үс тумус тыаҕа бэлэмнэнэн сыталлар. Күн ойон эрдэҕинэ Чараҥ диэки үгүс дьоҥнор иһэллэрэ биллэр , ааттаах мэргэннэрин  Эрбийэ мэргэни  “эн бастыыгын” диэн Тиэтэйбиттээх сорудахтыыллар. Иһэллэрэ көстөр, Эрбийэ мэргэн « Мин бэлэммин» диир. Тахсан иһэллэрин көрө сытан Эрбийэ мэргэн  эрбэҕин тыаһа хабылла түһэр , ытар. Туора туһахталаах хара тураҕас аттаах Боотур Кутуру быарга түһэрэн суулларан түһэрэр. Үөрүү хаһыыта сатарыыр, Наһарыаттар (Наахаралар) төттөрү эргитэллэр, куоталлар., ытыалаан үс киһини  икки аты охтороллор уоннааҕылар куоталлар. Тиэтэйбиттэх, Маһарахтар аттарыгар түһэллэр да эккирэппиттэр. Куоттар куоппуттар Хотуйа, Хаамыйа үрэхтэрин туорууллар. Күбээйи күөлүнэн, Сүпсүгүнэн, Доллучунан, Күөдүпчү үрэҕин өрө эккирэтэн  Кыргыспыт толоонугар сынньана аһыы олордохторуна ситэн кыдыйсыы буолан кыайбыттар Тиэтэйбиттээх Маһырах. Аҕыйах аттаах Наһарыаптар (Наахаралар) үрэҕи өрө куоппуттар. Кыайбыттар онтон төннөллөр, »Дойду биһиэнэ, дьол соргу! Бу үрэх баһыттан ылата биһиэнэ»- дииллэр, эккээйи охсоллор. Былыргы абыычай быһыытынан кыайтарбыттар андаҕардара «Эргилиннэхтэринэ иэччэх эмтэрийэр, хайыстахтарына хаайлык хайдар» диэн, хоруйдара «Была тыл биэрии» диэн. Онтон ыла  Аммаҕа уонна Амма үрэхтэригэр наһарыаттар (наахаралар) эргийбэтэхтэр. Боотуру Улуу Ууһа Маралаахтан үөһэ олохсуйбатахтар. Ол эрээри Наһарыаттар биллэрбэккэ олорон өмүтүннэрэн, хас да сылы туораан иһэн  саас от – мас  чэлгийэ көҕүрүүтүгэр Бөкөл бөҕө дьоно , Харалыап мэргэннээх отучча аттаах дьон саһан кэлэн Боотур Тиэтэйбиттэх мэргэннэрдиин бултуу , балыктыы Нуотара үрэҕинэн барбыттарын кэннэ  кураанах оннуларыгар дьиэлэри сууллаттаан , баҕаналарын кэрдэн, уоттаан бараннар хаамса  сырыттахтарына умайа турар балаҕан анныттан оҕунан ытан биир бэттэрин иһин түгэҕинэн түһэрэн баран көхсүнэн таһаарар. Соһуйаллар да куоталлар, аттарын миинэ түһээт ыстаннараллар, оннооҕор уот сиэбэт дьоно дииллэр.Тиэтэйбиттээх дьонноро: дьахталлар, оҕолор Наһарыаттар иһэллэрин билэн барылара саспыттар. Тиэтэйбиттээх истэллэр, киирэн кээлтэр күн киэһэрбитин кэннэ. Суолларын суоллаан эккирэтэллэр, Боотур Тиэтэйбит, Боотур Чокунай уонна Эрбэх мэргэн буоланнар уонна да атыттар. Наһарыаттар Хотуйаҕа Булгунньах толоонугар кэлиэхтэрэ суоҕа диэн хоно сыппыттар, ону билэн  үөмэн киирэн батыйанан быһыта сынньан барбыттар, арай икки уоллаах ойуун куоппут диэн уоннааҕыларын онно ныһыйбыттар. Тиэтэйбиттээх Маһарахтар онтон ыла  Амма үтүө толооннорун, хочолорун баһылыыллар, сороҕун  Боотуру Улуу Ууһугар – өбүгэлэригэр биэрэн дойдуламмыттара.
         Былыр  сири дойдуну былдьаһыы кыргыс үйэтэ диэн итинник, суут сокуон суох. Интэн ыла  Наһарыаттар ( Наахаралар) Амма үөһээ өттүгэр Маралаахтан үөһээ хаалбыттар, аллараа өттө Боотуру Улуу Ууһугар кинилэр өбүгэлэригэр буолта. (Скороуллар) удьуордара Халаалы Хотун сиэттэрэ Кыыс Мээндиги, Ымыйакаан,Үөгэй уонна Үчүгэй Күөмтээн хотуттар олохсуйбут сирдэригэр букатыннаахтык баһылыктаан суурдалара байан тайан , үөскээн тэнийэн бараллар. Халаалы Хотун тиһэх сиэнэ Эмис хотуну Молода күөл уонна Уччугуй Улахан Чыраайы күөллэр  тастарыгар көһөрөн  суурда оҥорон олохтообуттар. (Билигин Эмис күөлүгэр). Маһарахтар, Чуордулар, Уран – Унку , Кэдэттэр буоланнар Сыҥаһаҕа, Баттахха, Хотуйа үрэҕэр олохсуйбуттар. Ол эрээри  ыала суох сирдэр элбэх буолтара, ол иһин Боотуру Улуу Ууһуттан – төрүт өбүгэлэриттэн  Сэһэн Боло,  Чаакыр, Доллоччу, Сүпсүк диэннэртэн дьоннору аҕалтаан олохтуур. Сири дойдуну кэрийээччи, Ааттаах ырыаһыт Үрдүк Омоллоон диэн Мындаал Күөрэгэй  Хотун баһылыктаах суурданы олохтуур. Кинилэр хорсуннара: Боотур Моло, Боотур Мохсойо, Ноҕулу мэргэн, Сиис саҥыйах, Моҕус өнөкө, Үгдээл ойуун олохсуйаллар Ааллаах томторугар,  Ат бастаахха, АрыыҺыт толоонугар, Ыарҕа балаадатыгар уонна да атын сирдэринэн олорбуттара. Уонна Чаакырдар Хайарҕаска , Кубээйи Күөлгэ, Лаамы күөлгэ олорбуттара. Мантан салгыы  олоххо улларыйыы, сири дойдуну былдьаһыы сэрии  уурайбыта, Амманы төрдүттэн ыла Боотуру Улуу Уустара баһылаабыттара. Бу өбүгэттэн арахсыбыт (скороуллар) Халаалы Хотун суурдатын үс хорсуннара Сомор- Уксун, Аба- ага, Дьон- Унку диэн өбүгэлэрэ Мээндэги, Ымыйакаан, Үөгэй, Күөмтээн уонна Эмис хотуттар үйэлэрэ ааспытын кэнниттэн сүүһүнэн сыллар ааспыттара (материархаттан патриархатка) Аҕа ууһун баһылыктааһына саҕаламмыта.
            Баттах алааска Ыһырыкыап баай ( билигин Бетюн. Эверестов) баар сири баһылаан олорбут, сылгыта ынаҕа икки тыһыынчаттан тахса эбит, чугастааҕы дьон барыта кулут уонна сүүһүнэн дьоннор сылгыһыт, ынахсыт, отчут масчыт буолбуттар.
           Доҕолоох баай ( билигин Абаҕа. Захаров) Чиибили күөл томторугар Саһыл алаас үрдүгэр олохтоох, сылгыта элбэх, ынаҕа аҕыйах, икки тыһыынчаттан тахса сүөһүлээх . Сылгыһыта, ынахсыта, булчута, масчыта , кулута хамначчыта сүүстэн сүүс киһи. Бу  баай түнэнэн, сарыынан, мандааһанан, саарынан чанкынан, буобуранан, саарбанан, саһылынан уонна да араас күндү түүлээҕинэн танналлар. Кулуту хамначчыты таба таҥаһынан, кулун убаһа , тамыйах торбос, сылгы ынах тириитинэн таныҥнарара. Ол эрээри  аһа таҥаһа суоҕунан  өлбүт суоҕа диэн этэллэр. Бу улахан баай сылгыта элбэх онон Дьөһөгөй Айыыга Үөһээ дойдуга диэн сиэртибэ оҥорор. Сүүс сыарҕа маһы убатан(уматан) тулэһи диэн уот оттор, тоҕустуу үөрдээх ( хара маҕаас сылгылары) уон икки үөрү  (барыта 108 сылгы) убайа турар уотка түһэртэрэн убаттарар. Ити улуу сиэртибэ диэн аат ыытарга наада, Тэргэн табык диэн ааттанар.
            Лэбиэрийэ баай кусчуттара балыксыттара Нотара, Эльга үрэхтэригэр кыһын да сайын да олороллор . Бу бөдөҥ баай аатын ыытар, аллараа Айыыга  ынахтар Иэйиэхситтэригэр диэн. Үс мөгөрүк  Кудэн маҕаас сүөһүлэри мунньан , биир мөгөрүгэ тоҕус сүөһү. Барыта сүүрбэ сэттэ сүөһүнү кыйыы ыыттарар үс үрэх баһынан тоҕус маҕаас ураҕастаах дьонунан Нымнаҕа, Халаалы, Хонору үрэхтэринэн. Тоҕус ойуунунан үтэттэрэр, үтэйиллибит сүөһүлэри киһилэри ким да көрүө, харайыа суохтаах, онон бырастыылаһаллар. Ханна эрэ тиийэн хоргуйан тоҥон өлүөхтээхтэр ити абыычай быһыытынан. Итинник бөдөҥ баайдар аҕыйах этилэр. Үөһээ Быдьан баай, аллараа Намугу баай диэннэр бааллара үһү. Хаастаах алааска олохтоох Байыгы диэн баай үөскээбит, олус аатырбатах баай эбит. Итилэр Аммаҕа  маҥнайгы аҕа ууһун баайдарын уөскээһиннэрэ, бөдөҥ баайдар. Биһиги историябытыгар Боотуру улуу Ууһун  Аммаҕа олохсуйбут Ийэ Ууһуттан сорҕото Скороуллар.
            Уон алтыс үйэ биэс уон сылыгар хайыы үйэҕэ Ньуучча государствотыгар холбоммута  сүүрбэччэ сыл буолбутун кэннэ  Улуу Ууһунан хайыталаан олохтооһун саҕаламмыта. Илиҥ Тааттаны, Амманы удьуордарын, өбүгэлэрин быһыытынан  Улуу Ууһу тэрийэллэр Боотурусскай уус диэн ааттаан.( Боотуру Ууһа диэнтэн). Ол иһигэр былыргыттан  Аммаҕа Бигидьимэ күөлгэ олохсуйбут (билигин Арыылаах) Скороуллар удьуордара Халаалы Хотун эбит. Киниттэн ийэ уустара , баһылыктара Кыыс Мээндэги, Ымыйакаан, Үөгэй диэннэр үөскээн  үс хорсуннар Сомор- Уксун, Аба –ага, Дьон- Унку диэннэринэн салҕанан үөскээбит. Ньуучча биэдэмэһигэр  суруллара Скороульского наслега диэн буолаллар, ол иһигэр аҕаларын ууһа Соморсун, Абаҕа, Женку диэн буолтара. 
           Скороульскай нэһилиэк буолан баран  уон сэттис үйэ устата биир нэһилиэгинэн олороллор.Бу бириэмэҕэ Абаҕа аҕатын ууһун баайын уола Дойюк диэн 14 саастаах уол  сири үөрэтэр хамыыһыйалары булсан  уонча хонукка арахсыбакка кэлэ турбутун иһин , “ Эн биһигини кытта барыс” диэн ыйыталлар, онно “ барсабын”диир, илдьэ бараллар. Уон түөрт сыл буолан баран кэлбит, Петр Заборовскай диэн ааттаммыт, үөрэхтэммит, нуучча дьахтара ойохтоммут, икки пасантанмыт (пасыноктаммыт), аатыран кэлэн Өтөх күөлүгэр олорбут, сайыныгар Ньуучча Оһохтооххо олорор. Илиҥ эҥэргэ  маҥнайгы суруксут. Амма Слободатыгар бааһынайдар  кэлэн олохсуйаллар, Таҥара дьиэтэ тутуллар, кириэстэнии сүрэхтэнии тэнийэр.
          Абаҕа аҕатын ууһуттан  Арбаҕас (Семен) улахан уола Бэлис(Иван) диэни Табалаахха олорбут полит – каторжан Маринов диэн  кыыстарын кэргэн ылан олорон үөрэтэр. Уол 19 сааһыгар дылы үөрэнэн оччотооҕуга улахан суруксут киһи буолар.  
           Уон ахсыс үйэ саҥатыттан сүрэхтэнэн барбыттара, Арбаҕас уола  Иван Семенович Дьячковскай диэн ааттаах киһи буолар. Бу бириэмэҕэ сүрэхтэммиттэр Бөтүүк –Иван Захаров, Хонтой – Гаврил Попов, Суптуруук – Ларион Попов, Доргуйар – Петр Жирков, Суптугур – Афанасий Жирков, Мөөкөн – Осиф Семенов, Саатар- Иван Жирков, онтон да атыттар, бастаан православнай верэҕэ киирэллэр. Абаҕа аҕатын ууһа иккис үөрэхтээх киһилэнэллэр..
          Соморсун аҕатын ууһа баттыыллар сиринэн, ясаах төлөөһүҥҥэ, атын да төлөөһүҥҥэ барытыгар диэн кэпсэтэллэр  сүбэлэһэллэр, арахсыаҕын диэн. Күһүн уопсай мунньахха баран иһэн Иван Дьячковскайы билигин тиийиэхпит , онно аҕа ууһун дьыалатын булан чөмчөтөөр дииллэр, уонна арахсан бырастыылаһан кэлиэхпит дииллэр. Аҕабыт ууһун дьыалатын чөмөхтөөн баран биллэрээр дэһэллэр. Кэлэллэр, мунньаҕы күүтэллэр, Иван дьыалатын булан чөмөхтүүр, уонна тахсаллар. “ Дьыала бэлэм “ -диир Иван. Киирэллэр да хомунан баран  бырастыылаһаллар, “аны биһигини ыҥырыман туспа нэһилиэк буолабыт” - дииллэр да бараллар. Кэлэн иһэн сүбэлэһэллэр,: «Сассыарда Көтөх Көбөөйүгэ мунньахтыахха»-диэн. Сассыныгар мунньах буолар, 2-й Скороульскай нэһилиэк буолаллар. Кинээс диэн сахалыыта , ньууччалыыта Родовой управления старостатынан Иван Дьячковский уонна старшиналар Иван Захаров, Ларион Попов диэннэри быыбардыыллар илиибэ уон сэттис уйэ бүтүүтүгэр арахсан нэһилиэк буолаллар, «2 –й Скороульского наслега Ботурусского Улуса”. Мантан ыла история бу нэһилиэк туһунан суруллар.
                            2-й Скороульскай нэһилиэккэ суруксуттар үөскээбиттэр: Петр Заборовскай (Дойук ) 1650-1730 сс., Иван Дьячковскай (Бэлэс ) 1750 – 1820 сс. Мантан ыла салгыы суруксуттар үөскээн барбыттара. Соҕуруу сүрэхтэнэн кэлбит Петр Заборовскай (Дойук ) Таһыырдаах(Байыгы уола) аатырбыт улахан баай  икки тыһыынча кэриҥэ сылгы ынах сүөһүлээх, чугас эргини барытын кулут хамначчыт кыммыт, баттыгастаах, элбэх ахсааннаах сири баһылыыр, бурдугу, хортуопуйу бастаан ыспыт, бастаан сукуна, торҕо, даба, ластык, уонна да атынынан , ол кэннэ түүлээҕинэн таннар. Ити кыра хара дьоҥҥо тиксибэт этэ. Кулуттар хамначчыттар кулун убаһа, тамыйах борооску, сылгы ынах тириитинэн танналлара, аска таҥаска тииһиммэт тоҥоро, өлөрө.
            Иван Дьячковскай(Бэлэс) оччотооҕуга улахан суруксут. Амма участогар бастакы Ботурусскай улуус кулубата( Глава)  уонна 2-й Скороульскай нэһилиэк старостата (Кинээс), аатырбыт баай, ынахсыта, сылгыһыта, отчута, масчыта, булчута, сүүһүнэн киһи буолар, ыраах чугас ыалларын барытын сиэбигэр хармааныгар уктубут, түүлээх арааһын, сукуна, торҕо, ластык, даба арааһын таҥналлара, көмүстээх оҕуруолаах симэхтээх кычымнаах чаппараахтаах ат симэхтээх буолаллара оччотооҕу национальнай культура баһылаан турдаҕына.”
                Дьэ ити курдук Скараульскай улуустан арахсан 2=й Скороульскай (Абаҕа) нэһилиэк буолбут историябыт. Ол туоһута “ XV111- сүйэтээҕи архыып докумуоннарынан: « Учиненный разделом в 1772 г. Дворянином и Якутским опекуном Иваном Старостиным уравнить меж спорным покосов понижеозначенным обстоятельством по ровной части именно: 1.При речке Хонору на урочище Хоро Кюрета на стогов изъязаконить принадлежность два 1 Скороульскому остальные три 2 Скороульскому...». Докумуоҥҥа Соморсунтан Абаҕалар 1772 с. арахсан туспа нэһилиэк тэриниилэрэ ахтыллар.” (Соморсун үйэлэр кирбиилэригэр. 1 Олук. Саха эрдэххэ. Стр 14. УД 908(571- 56- 22) ББК 26.(Россия. Якутия.-2 С-54  )
Выписка из решения  земского суда:
     … за 1-м речка Тымпыния, значащаяся  по ведомостям 2-го Скороульского наслега, оставлена за ним. Елань Тулан согласно мировому Акту, составленному 16 июня 1828 г. за обоими Скороульскими наслегами по речке Хонору на урочище Харасан халжайыта восточная сторона должна остаться за 1-м Скороульским наслегом, а западная по праву принадлежности за 2-м за которым должны остатся и хлебопахотные места, не правильно ныне распахиваемые родовичами 1-го Скороульского наслега,  по той же речке  Хонору на урочище Хара кюретин халжайыта неправильно распахиваемые 1-м Скороульским наслегом, засеянные уже ныне хлебом, оставить во владении 2-го Скороульского наслега, так как уже распашка учинена в меж сего последнего и у самой городьбы. Земский суд  усматривая из этого донесения головы Алексеева и проверенной при оном копии с Акта, составленного 16 июня 1828 г., что большая часть спорных мест оставлена по означенному Акту в окончательном положении и что тяжба старосты 1-го Скороульского Ефима Кардашевского возникла без всякой существенной надобности, из одного лишь спора личностей и как претендатель Кардашевский, уже давно помер, то обстоятельство это на основании предоставленного мирового Акта составленного в 1828 году оставить в окончательном положении. В представленном при прошении доверенного Соломона Кардашевского, подлинном мировом Акте составленного 16 июня 1828 г. между 1-м и 2-м Скороульскими наслегами изьяснено следующее : по случаю раздела всех вообще сенокосных угодий сих наслегов, произвели мы, между собою споры перешедших от одного к другому покосных местах, в чем найдя мы в сердцах своих истинную и справедливость, а по дозволенному между собою трактованию и обсуждению. Прекратить Миролюбием, оставляя все возникшие между нами споры вечному забвению в нижеследующих содержаниях:

import { Callout } from 'nextra/components'
 

<Callout type="info" >
1.   Всем состоящим ныне в споре сенокосным местам поставить постоянные друг к другу безобидные межи по числу остожьев соглано ведомостей,учиненных разделом в 1772 году, дворянином и Якутским опекуном Иваном Старостиным уравнениев тех спорных покосов по нижеозначенным остожьям поровной части именно:
        1.1    По речке Хонору на урочище Хоро Кюретя на пять стогов,изьяконить принадлежать два 1-му Скороульскому оставшие три 2-му Скороульскому.
        1.2.    При той же речке на урочище Хонулах на четыре  стога, из коих принадлежат 1-му Скороульскому два и 2-му Скороульскому два.
        1.3.   Елань Улах на две части 1-му Скороульскому илин бысагаса  Булгуньях талах Восточная половина, 2-му Скороульскому арга бысагаса то есть западная половина всеми мелочными еланьями до урочища Тымпыния.
      1.4.    При урочище Улу кытыл на четыре стога из коих 1-му Скороульскому один, 2-му Скороульскому три..
    1.5.  Принадлежащее 2-му Скороульскому а состоящее в споре с 1-м  Скороульском роде место на урочище Быта олбута одно стожье, посмежности владения предоставляется вечному владению 1-му Скороульскому, за второе предоставляется от 1-го Скороульского 2-му Скороульскому в таковом владении состоящее в смежности оного управление на урочище Мунняга кытыла, Халлах кюретя одно же  остожье.
2. Прочие же места и летние скотские выпуски остаются по прежнему  без всякого спора и стеснения по принадлежности каждому согласно ведомостей, именно: 1. Речка Олой Быкыта обширностью к 2-му Скороульскому кроме Олой келюн аллара баса на одно  стожье и урочище Отех на одно же остожье с летними выпусками к 1-му Скороульскому. 2.  Летние выпуски елань Куранах, Кюбяй 2-му Скороульскому, а первому нисколько нивступать а елань Тулун остается навсегда общим двух наших управлений.  3.   Так же 2-му Скороульскому нисколько в елань Мяндиги не вступаться а остается навсегда 1-му Скороульскому.  4.   Места речки Нотора остаются навсегда по озеру Тымпы илин элгэнин ортото, Ханагар арга Сорулах титинэн и межа речки Холумы остается навсегда по озеру же Титях илин еланин ортоку хаята басынан и Сорулах титинян.
3.  Как  вышеписанных местах ровно и прочих покосных и летних местах и межах существовавших до всего издревле и поставленных по сему условию, никому из нас и потомкам нашим  ни малейшие споры а паче претензии отнюдь непроизводить и присутственные места жалобою не утруждать. А как вышеписанные спорные места состоят по ведомостям учиненным в минувшем1827 г. на ком не сылаться а основыватся по мировому условию и соблюдать без всякой отмены, в случае же какого либо по сему случаю  с которой либо стороны возобновления претензии, подвергаем себя за то яко нарушителя общего спокойствия и тишины строгому законному взысканию. Законы св.Зак.изд. 1857 г. 11 т. Общ. Губ. Учреж. ст.1258. В Областном Правлении заключено: При рассмотрении переписки о спорных сенокосных и других местах между двумя Скороульскими наслегами Батурусского улуса оказыается следующее.  1.   в следствие составленного 1828 г. между двумя Скороульскими наслегами Мирового Акта в отношении пользования землями, они должны были руководствоваться сделанным тогда разделом …(Нац.архив РС(Я), Ф-60, Оп -1. Ед.хран. -1лист 5 – 6. Мировой акт земского суда  составленный  1828  году.)
      Бу үөһээ суруллубуту 2021 с. СР «Национальнай архив» государственнай казеннай тэрилтэтиттэн кэлбит Архивнай ыспараапка туоһулуур.  Ол докумуоҥҥа суруллубут: 
      Архивная справка.В архивном фонде 2-го Скороульского родового управления имеется дело “Материалы о деятельности 2-го Скороульского родового управления Батурусского улуса ( статьи из уголовного закона 15 том, земельные ведомости, предписания, квитанции Якутского казначейства, мелкие исковые решения и дела и др.)” где ссылаются на мировой акт, составленный 16 июня 1828 г. между 1 и 2 Скороульскими наслегами: “ ...1. Всем состоящим ныне в споре сенокосным местам поставить  постоянные друг к другу безобидные межи, по числу осторожьев, согласно ведомостей учиненных разделом в 1772 г. дворянином и якутским опекуном Иваном Старостиным...” ( Ф. 60-и. Оп.1. Д.1.Л.4-5об.)

</Callout>




                              Директор:                                    П.В. Румянцев

                              Начальник отдела                       
                              Информационных услуг:           Е.А.Сергеенко
   
  « Оттон историческай наука доктора Ф.Г.Сафронов үлэтигэр этиллэринэн 1828 сыллаахха нэһилиэктэр испииһэктэригэр 2 Скараульскай нэһилиэк баара ыйыллар.  Итинник Абаҕалар арахсан, туспа волость буолан , үлэлэрин хамнастарын күүскэ тэринэн барбыттар. 2 Скороульскай бастакы кинээһинэн  Ортоку Абаҕалартан төрүттээх Андрей Николаевич Неустроев буолбут. (Неустроев Василий Иннокентьевич хос эһэтэ.) 2 Скороульскай волость  ородобуойа (киинэ) Кураанах алааска Неустроев Иннокентий Поисеевич (Чорбоох Лэгэнтэй, Батаакаба Өлөөнө аҕата) дьиэтигэр олохтоммута. Волость мунньаҕа кыһын, сайын хас да сыл ити дьиэҕэ ыытыллыбыт. Кэлин ити дьиэни «Николай Партизан» колхоз көһөрөн ылбыт. Абаҕалар кэннилэриттэн 1833 сыллаахха, М.В.Алексеев архыып докумуонугар олоҕуран чуолкайдык суруйарынан, Дьонкулар  ». Скороульскайтан арахсыбыттар. Онон Дьонку Быкытынан, өрүс уҥуоргу Бойуот сиринэн , Саһыл Сыһыынан, Лыба үрэҕинэн элбэх сири баһылаан Дьонку нэһилиэгэ тэриллибит. Итинэн билиҥҥи Абаҕа сиригэр икки улахан волость - Абаҕа, Дьоҥку волостара баар буолбуттар. Абаҕалар бэйэлэрин истэригэр Соҕорууҥҥу, Ортоку уонна Хотугу Абаҕалар диэҥҥэ хайдыһан эйэ дэмнээхтик, олус түмсүүлээхтик үлэлээн – хамсаан, тэнийэн –ууһаан, байан – тайан олорбуттар. Ону сиһилээн суруйар кыаллыбатынан аҕыйах түгэннэри эрэ ахтан аһарабын.  1917 с. нэһилиэнньэ перепиһин түмүгүнэн Абаҕа үрдүнэн 369 хаһаайыстыба, 1405 дууһа, 2757 ынах, сүөһү, 996 сылгы, 208,71 дэһээтинэ ыһыы сирэ баара бэлиэтэммит. Оттон ИДЬНХ 1925 с. тохсунньу 1 күнүнээҕи 1 №-дээх циркулярнай суругар олоҕуран Саха АССР стат.управлениета 1 Амма 2 Скараульскай нэһилиэк үрдүнэн 140 хаһаайыстыба, 423 дууһа, 1099 ынах сүөһү, 468 сылгы баар диэн биллэрбит. Манна көстөрүнэн аҕыс сыл иһигэр дьон олоҕор тахсыбыт араастаһыы олус  улахан. Маныаха оччотооҕу кэм дохсун улларыйыыта – тэлэрийиитэ, революция , гражданскай сэрии, репрессия улаханнык сабыдыаллаабыт буолуон сөп. (1920 -1928 гг. Архив 1 Амг. Улуса – Ед. Хр. 1.- оп.5.)
                 1925 сыл кулун тутар 14 күнүнээҕи 2 Скараульскай нэһилиэк Советын мунньаҕынан 2 Скараульскай нэһилиэк Абаҕа нэһилиэгэ диэн уларытыллан ааттаммыт. Мунньах боротокуолун нүөмэрэ -23. Мунньах бэрэссэдээтэлэ Егор Жирков, секретара Николай Дьячковскай (1927 -28 гг. Архив 1 Амгинскогоулуса- Ед.хр.3. – Оп.1.). Итинтэн ылата Абаҕаны 2 Скараульскай диэн ааттаабат буолбуттар.
                 Абаҕа кырдьаҕас олохтоохторун ахтыыларынан 1930 сыллаахха күһүн ( күнэ биллибэт) Дьонку нэһилиэгэ Абаҕа нэһилиэгэр холбоһон нэһилиэк сирин иэнэ икки төгүл кэҥээбит. Нэһилиэнньэ да ахсаана балачча эбиллибит. Нэһилиэктэр холбоһуохтарын иннинэ Дьоҥку нэһилиэгэр сэбиэттэринэн үлэлээбиттэр: Божидонов Гаврил Иванович, Егоров Дмитрий Романович, Лазарев Иван Григорьевич. Бөдөҥсүйбүт Абаҕа нэһилиэгин Советын исполкомун бастакы председателинэн Захаров Алексей Яковлевич икки нэһилиэк олохтоохторун биир санааларынан талыллыбыт.
        Дьоҥкулар Абаҕа нэһилиэгэр тоҕо холбоспуттарай? Ол биир сүрүн биричиинэтинэн Дьоҥку нэһилиэгэ бэйэтин бэйэтэ дьаһанан олорор кыаҕа суох буолбутунан этэ. Ол курдук Г.Ф.Алексеев, А.В.Жирков ахтыыларынан Совет былааһын утары саалаах–сэптээх утары турууга Дьоҥкуттан 30–40–ча киһиэхэ тиийэ кыттыбыт. Кинилэртэн сорохторо сууттанан ытыллыбыттар, сорохторо көскө ыытыллыбыттар, сорохторо сир улларытан атын сиргэ олохсуйбуттар. Итинник 140-ча хаһаайыстыбалаах кыра нэһилиэк бас – көс дьонун мэлитэн улаханнык мөлтөөбүтэ. Ону тэҥэ ити кэмҥэ Дьоҥку олохтоохторун баандаҕа көмөлөһөөччүлэринэн буруйдаан улаханнык сыҕайыылар да бааллара. Онон санаа түһүүтэ эмиэ баар буолан нэһилиэк дьоно холбоһууттан аккаастамматахтара. – Абаҕалар бэйэлэрин истэригэр ылан биһигини дьаһайдыннар – диэн санаа баһыйбыта. Холбоһон бииргэ үлэлээһин, күүһү холбоон олоруу сөптөөҕүн  туһунан икки  нэһилиэк дьоно эппиттэрэ, санааларын холбообуттара.
        1925 – 1926 сс.архыып докумуоннара көрдөрөллөрүнэн, Абаҕаҕа Совет председателлэринэн үлэлии сылдьыбыттар: Захаров Иосиф, Семенов Михаил, Будурусов Дмитрий, Заборовскай Петр, Жирков Егор, Калашников Илья. Ити курдук Дьоҥку, Абаҕа нэһилиэктэрэ өйдөрүн–санааларын биир сыалга түмэн, күүстэрин–дьоҕурдарын холбоон, олоххо буолуталаабыт араас ыарахаттары, үгүс улларыйыылары эрдээхтик туораталаан, сирдэрин–дойдуларын аатын үрдүктүк тутан , ааттарын- суолларын улларыппакка Абаҕа нэһилиэгинэн аатыран бүгүҥҥү күнҥэ диэри тиийэн кэллилэр, саҥа олоххо, саҥа үйэҕэ уктэннилэр.”( Алгыстаах Амма Аба5ата. Дьокууск Бичик 2002. – 296  с.)
